Yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgınıyla birlikte tüm dünyada birden fazla hükümet istihdam piyasasını korumak ve iflas dalgalarını önlemek için büyük ölçekli mali teşvik programları uygulamaya koydu.
Başta sıhhat, toplumsal alanlar ve istihdamı desteklemeye yönelik yapılan teşviklerle birlikte harcamalar da değerli oranda artarken, hükümetler harcamaları finanse edebilmek için yüksek ölçülerde borçlandı ve bu da kamu borçlarının süratle artmasına yol açtı.
Düşük faiz oranları hükümetlerin borçlanmasını daha cazip hale getirirken, bilhassa gelişmiş ülkelerde yaşlanan nüfusa yönelik sıhhat hizmetleri ve emekli maaşlarına ait artan harcamalar da hükümet bütçeleri üzerinde baskı yaratıyor ve bu da kelam konusu maliyetlerin karşılanması için borçlanma yükünü artırdı.
Rusya ile Ukrayna ortasında yaşanan savaş ise global güç fiyatları üzerinde üst istikametli bir baskı yaratırken, birden fazla ülke güç maliyetlerini vatandaşlarına yansıtmamak için bütçe üzerinde bir öteki baskı ögesi yaratan sübvansiyonları ağırlaştırdı.
Uluslararası Para Fonu (IMF) datalarına nazaran, Kovid-19 öncesi 2019’da 74 trilyon dolar düzeyinde bulunan global kamu borcu, 2023’te 2019’a kıyasla yüzde 32,8, geçen yıla kıyasla yüzde 5,4 artarak geçen ay prestijiyle 97 trilyon dolara çıktı.
ABD, global kamu borcunda yüzde 32 hisseye sahip
ABD, geçen yıla kıyasla yüzde 10 artarak bu yıl 33 trilyon dolara ulaşan kamu borcuyla, dünyanın en fazla borca sahip ülkesi olarak ön plana çıkıyor.
Kovid-19’la ekonomik açıdan uğraş için ABD hükümeti, birtakım büyük ölçekli harcama yasa tasarılarını kabul ederken, vatandaşlarına direkt milyarlarca dolar ödeme yaptı, işsizlik yardımlarını genişletti ve şirketlere, eyaletlere ve mahallî idarelere maddi takviye sağladı.
Salgın birebir vakitte ABD’de iktisadın yavaşlamasına neden olurken, Rusya-Ukrayna Savaşı ABD’nin kamu borcuna olumsuz tarafta tesir eden bir diğer beklenmeyen öge olarak ön plana çıktı.
Küresel güç denkleminde kökten değişimlere neden olan savaş, petrol ve doğal gaz fiyatlarında kıymetli artışların yaşanmasına neden olurken, bu da enflasyonun yükselmesini tetikledi.
Amerika’nın uzun vadeli mali zorluklarını ele almaya yönelik çalışmalar yürüten Peter G. Peterson Vakfı Üst Yöneticisi Michael Peterson, ülkenin 33 trilyon doları aşmasına ait yaptığı değerlendirmede, kanun yapıcıların kısa vadeli bir mali krizden başkasına sürüklendiğini, ABD’nin ulusal borcunun da trilyonlarca dolar artmaya devam ettiğini söylemişti.
Ülkede haziranda yaşanan borç limiti “hesaplaşmasının” akabinde 32 trilyon dolarlık borç hududunun aşıldığını aktaran Peterson, siyaset yapıcıların, Amerikalıların gerçek mali sorunlarına tahlil getirmeyen partizan arbedeler yerine temel sorun olan borcun kendisine odaklanmasını istediğini tabir etmişti.
ABD’nin kamu borcunun, global borcun yüzde 32’sine tekabül etmesi de dikkati çekiyor.
Japonya’nın kamu borcunun GSYH’e oranı yüzde 255
Çin, Ekim 2023 prestijiyle 17,2 trilyon dolara ulaşan kamu borcuyla ABD’nin gerisinden dünyanın en borçlu ülkesi pozisyonunda yer alıyor.
Altyapı ve sosyo-ekonomik programlara yönelik ağır harcamalar yapan Çin hükümeti, Çin Merkez Bankasının ekonomiyi canlandırmak için faiz oranlarını düşük tutması nedeniyle de borçlanmasını son yıllarda artırdı.
Öte yandan, Çin ekonomisindeki istikrarlı büyüme ve vergi gelirlerinde yaşanan artış, Çin’in yaşanan artışa karşın kamu borcunun hala yönetilebilir seviyede olduğu bedellendiriliyor ve iktisat için büyük bir risk oluşturması beklenmiyor.
Japonya ise 11 trilyon dolar kamu borcuyla ABD ve Çin’in gerisinde yer alırken, borcunun gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) oranında yüzde 255’e çıkarak bu alanda ise açık orta önder. Nüfusunun yaşlanması, bu nüfusun desteklenmesi için artan maliyetler ve vergi ödeyen genç nüfusun azalması, Japonya’nın kamu borcunda GSYH’ye yüksek oranın ana nedenleri olarak gösteriliyor.
BM’den milletlerarası finansal sistemde ıslahat çağrısı
Küresel kamu borcu süratle artarken, Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan raporda kelam konusu artışa ait ihtarlara yer verildi.
“Borçlu bir dünya. Global refaha yönelik büyüyen yük” başlıklı raporda, dünyada yaklaşık 3,5 milyar insanın artık borç faiz ödemelerinin sıhhat ve eğitim harcamalarından daha fazla olduğu ülkelerde yaşadığına işaret edildi.
Bazı hükümetlerin sıhhat ve eğitim üzere kritik kesimlerden fazla borç ödemelerine daha fazla harcama yapmak zorunda kalmasının “endişe verici bir durum” biçiminde tanımlandığı raporda, memleketler arası finansal sistemde ivedilikle kapsamlı bir ıslahat yapılması davetinde bulunuldu.
